İlk konuşmacı olan Fahrettin Sönmez Arap yarımadasındaki sosyal hayatın şekillenmesinde bölgenin içinde bulunduğu coğrafi ortamın ve iklim özelliklerinin önemli bir etkisi olduğunu söyledi. Cahili toplumun iki temel unsurunun vahalarda yaşayan yerleşiklerle (hadari), kırsal kesimde yaşayan göçebeler (bedevi) olduğunu vurguladıktan sonra sırasıyla cahili toplumunun “bedevilik, geçim kaynakları, siyasi ve idari yapı, aile, toplumsal değerler ve kültürel ortam” konularına değindi. F. Sönmez İslam öncesi Arabistan’ın durumunu en iyi tanımlayabilecek üç şeyin çöl, deve ve bedevi olduğunu söyledikten sonra konuşmasını şöyle özetleyebiliriz:
Bedevilik:
• Arap toplumunun çoğunluğu deve ve keçi kılından yapılmış çadırlarda yaşıyor. (Kolay ve pratik olarak toplanabilen çadırlar tercih ediliyor. Ayrıca silah, kendi ve hayvaların yiyecekleri, koşum aletleri ve kaplar burada muhafaza ediliyor. Tamirat ve kurulup ve toplanma kadınlara ait)
• Deve çobanlığına yapıyorlar (Toplumda en yaygın binek hayvanı – et, süt, deri, gübre, yün ve gölgelerinden istafade ediliyor)
• Temel besin kaynakları hurma ve süt
• Av hayvanları hariç et ancak özel misafir ve şenlikler için kesiliyor
• Kabileler arasında su ve otlak yüzünden sık sık çatışmalar yaşanıyor.
• Cana kıymamak şartıyla baskın vermek ve mal almak meşru sayılıyor.
• Çıkan çatışmalardan ötürü sık sık kabile göçleri yaşanıyor
Geçim kaynakları:
• Hayvancılık, tarım ve ticarete dayalı bir ekonomik hayat
• Yarımadada balıkçılık oldukça sınırlı bir alanda yapılıyor
• Topraklarından geçen yolcu ve ticaret kafilelerine kervan muhafızlığı ve kılavuzluğu hizmetinden gelen gelir
• Hacı adaylarıyla yapılan ticaret
• Panayırlar kazanılan gelir
• Ticari seferlerden gelen gelir
Siyasi ve iktisadi yapı
• Bedevilerin Mele meclisi: Mekke’nin yagane hükümet teşkilatı, muhtelif oymakların başları ve ileri gelenleri tarafından oluşturulmuş. Oy birliği ile alınan kararlar etkili kabul edilip; onun dışında her oymağa bağımsız olma hakkı verilir. Basit bir siyasi teşkilatıdır. Önplana çıkan kabile reisinin görevi hükmetmekten çok hakemlik yapmaktı.
• Mekke’de organize olmuş bir yönetim geleneği hakim.
• Şehrin varlık sebebi sayılan, halkın geçim yollarını oluşturan, bölgenin din anlayışı ile kültür yapısını şekillendiren Kabe merkezli bir yönetimin tesis edildiği bu yapıda yöneticilik bu hükümet işleri, büyük ölçüde bu mabede yapılan hizmetlerin organize edilmesinden ibaretti.
• Görevler: Sidane (Kabe yöneticiliği, kapıcılığı ve perdadarlığı), sikaye, rifade, ukab, kıyade, işnak, kubbe, einne, sefaret, isar, hükümet, imare, nedve ve meşveret
Aile
• Aile yapısı erkeğin hakimiyeti üzerine oturtuluyor.
• Çok sayıda erkek çocuğuna sahip olmak önemli. Kadının en önemli görevi erkek çocuk dünyaya getirmek
• Erkekler fiziken güçlü oldukları için savaşcı unsuru sayılırlar ve kadınlar üzerinde mutlak bir üstünlükleri kabul edilir.
• Kadınlar toplumsal bir yük olarak görülür.
• Ölüme mahkum edilmesinde kıza bir beis görülmemiş
• Çarpık nikah ve evlilik anlayışı
Toplumsal değerler
• Kabile sistemi üzerine kurulmuş
• Kendilerine özgü bir ahlak ve erdem anlayışı
• Kabile içi dayanışmanın güçlendirilmesinde mürevvet ve cömertlik değerleri
• Değerler: Savaşta cesaret ve dayanıklılık, yoksullukta kanaatkarlık ve misafirperverlik, toplumuna ve görevlerine karşı sadakatlik, felaket sırasında sabır, intikam almada ısrarlılık..
• Zayıfın himate edilmesi, kuvvetliye karşı konulması önemli meziyet olarak görülür.
• Kabile fertlerinden birine gelen harhangi bir zararın tazmini konusunda bütün bir kabile seferber oluyor.
• Himaye müessesi
Kültürel ortam
• Şiir ve güzel söz söyleme sanatının yaygın oluşu
• Arap şiiri malzemesini aşk, şarap, zafer, kahramanlık, düşmana duyulan kin, avcılık, tabiat, kabile değerleri gibi konulardan alır
• Şairler mensubu oldukları cemiyetin sözcüsü, rehberi, bilgini, hatibi hatta tarihçisi sayılırlardı. İnsanın elde etmesi güç tanrısal bir güç tarafından desteklendiklerini düşünürdü toplum.
• Panayırlar ticari ve kültürel hayatın canlanmasına katkıda bulunulmuştur.
• Mekke’de okuma yazmanın düşük olduğu ama güçlü bir sözlü birikimin varlığından sözedebilinir.
Sönmez konuşmasının sonunda Rasulullah’Inda üye hılful fudul diye adlandırılan erdemliler andı yapanlara değindi. Toplumsal sınıf olan hürler, esirler ve dini grup olan hıristiyanlar, yahudiler ve Mekke’nin genelinde yaygın olan putperestliğede değindikten sonra konuşmasına son verdi.
----
İkinci konuşmacı olan Muhsin Baş cahiliye döneminde ekonomik ilişkileri anlattı. Konuya giriş olarak kısaca Arapların anavatanları olan Arabistan’tan ve Araplardan bilgiler verdi. Bölgenin ekonomik imkanlarının kısıtlı olduğunu, sık sık meydana gelen kuraklıklar insanların yurtlarını terk etmelerine neden olduğu, zaman zaman büyük göçlerin yaşandığını, kaynak ele geöirmek için öatışmaların olduğunu dinleyenlere anlatan Baş, Arap yarımadasının en önemli gelir kaynaklarının hayvancılık ve tarım olduğunun altını çizdi. Hurma ve devenin yarımadada önemli bir yerinin olduğunu söyledikten sonra sırasıyla şu konulara aydınlık getirdi:
Çoğrafya ve İnsan
• Bölgenin toprakları coğrafi bakımdan farklı özelliklere sahip. (Düz araziler, dağlar, alçak kısımlar, harreler, vadiler ve göller)
• Üç bölge: Güneyde Taif, Mekke ve Cidde’den sonra Kuzeyde Medine
• Göçebe hayatının çokluğu
Hicaz’daki şehirler
• Mekke: 10000-25000; 4,25 km2; Oligarkşik develt yapısı; Putperest bir toplum; Sıcaklık ortalaması 15-50 derece
• Medine: En önemli geçim kaynağı tarım; Hayvancılık; Hurma ağaçları açısından zengin.
• Taif: Meyvecilik; Dericilik, kuru üzüm, zeytinyağı ve bal ticareti
Vahiy öncesi ekonomik altyapı
• Avcı-toplayıcı; göçebe; ticaret
Ekonominin lokomotifi kervanlar
• Kervanlar üretim fazlasının ve üretim açığının kapatılması için kullanılıyor.
• Merkezi şehirler bu kervan yolları üzerinde kuruluyor.
• Ticari eşya taşıyan 2500 deveye kadar varan ticari kervanlar (100-300 arasında değişen muhafız ve kılavuz)
Ticaret yolları ve malları
• Mekke Kuran’ın ifadesi ile “ziraat yapılmayan vadi”
• Avrupa’nın Hindistan ve Çin ile olan ticareti Arabistan’dan geçiyor
• Mekke toplumu Bizans imparatoru, İran imparatoru, Habeşistan kralı ve Yemen kralı ile ticari anlaşmalar yapmışlar.
• Kervanlar Yemen’in San şehrinden başlayıp kuzeye doğru yol alıp Taif’e uğrar oradan Mekke’ye gelirdi. Mekke’den kuzeye devamla Medine’ye, oradan Hicr, Tebuk, Maan, Mute, Amman Busra’dan gecerek Şam’a ulaşırdı.
• Suriye bölgesiyle Bizans şehirlerine Hindistan’tan tütsü ve baharat gelirdi
• Kureyş kervanları Yemen’den parfüm, zamk, işlenmiş kereste, fildişi, abanoz, kaplan postu, işlenmiş deri, altın, mücevher, akik, un, ipekli dokuma, çeşitli madenler, silah ve baharat alırlardı.
• Mekke’den kalkan bir kervanın alış-veriş için dışarıya gitmesi altı aylık bir süre idi.
• Baharat ve İpek yolu tarihsel bağlamda iki önemli ticari yol idi
İlaf
• İslam öncesi dönemde Kureyş kabilesinin bazı kabile ve ülkelerle yaptığı ticaret anlaşmalarını, bu maksatla verilen serbest dolaşım izni
• Sözlükte “alıştırma, ısındırma, ahid, anlaşma, ülfet, istek üzerine verilen berat” gibi anlamlara geliyor
• Kur’an’da Kureyş suresi Kureyşlilerin ellerindeki maddi imkanlara ve güvenliğe sadece Allah’ın lutfu ve Kabe’nin bereketi sayesinde sahip oldukları hatırlatılıyor
• Habeşistanlı tacirlerin Mekke’ye kadar geldikleri
Panayırlar
• Senenin belli aylarında panayırların kurulması (bazıları uluslararası)
• Arabistan’ın diğer şehirlerinde senede 1 fuar kurulurken Mekke’de önemli 4 panayır kurulurdu.
Ağırlık, ölçü ve geçerli para birimleri
• Özel olarak bastırılmış bir para birimi yoktu
• Serbest bölge olduğu için buralarda diğer ülkelerin para birimleri geçerli idi.
• Gümüş sikkelere dirhem, altın sikkelere dinar ismi verilirdi.
• Ödemelerde külçe altın ve gümüş kullanılıyordu.
• Ağırlıkları ve değerleri birbirinden farklı iki çeşit dirhem tedavülde idi.
• Paranın ilk formu mal paralar idi.
• Değerli ihtiyaç maddeleri (tuz, un, vs.) mal para olarak geçip daha sonra değerli madenlerle (altın, gümüş) yapılmaya başlanmıştı. Kur’an’da Dinar (Bizans parası) ve Dirhem (İran parası) geçer (Ali İmran 75; Yusuf 20)
Hayvancılık
• Hicazın hayvancılık için elverişli olmadığı iklim koşullarından ötürü develer ön plana çıkmakta
Avcılık
• Kur’an’da hem deniz hem kara avından bahsetmekte (Maide suresi 1,2,94,95,96)
Deniz ve Denizcilik
• Kızıl Deniz ve Basra körfezinde İnci ve Mercan avcılığı yapılır.
• Deniz yolculuğu yapılmaktaydı (6/97; 24/49; 35/12; 42/32)
• Gemiler (10/22; 42/3)
• Balıkçılık (16/14; 17/66-69, 5/9)
• İnci ve Mercan (16/14; 55/22)
İklim Şartları, Tarım ve Çiftlik
• Yağmurun az olması
• Üzüm, hurma, zeytin, nar ve ekin tarımları
• Su olan yerde sebze ve hurmanın yetişmesi
Zanaatkarlar
• Deri tabakcıları
• Demirci ve balkırcılar
• Terzilik, şarap imalatçıları
• Marangozculuk, dokumacılık, tuğlacılık, vs.
Ekonominin hortumcuları ve haram zadeleri
• Kur’an’da ekonomik alt yapının ifsad edilmesinde öncelikle riba ve faiz’e işaret vardır. Kur’an zengin olmayı, servet edinmeyi kınamamış haksız mal edinmeyi, emeğin sömürüsünü, hileyi,, kusurlu mal ve ticareti kınamış ve yasaklanmıştır.
• Doğru terazi ile tartın (26/182)
• Tam ve dürüst ölçün (17/35)
Program dinleyiciler tarafından sunulan katkılar ve sorulan sorular cevaplandırıltan sonra erdi. Bir sonraki İrşad Kitabevi etkinliği:
Konferans
MEHMET PAMAK
“Kur’an Toplumunun İnşasında Aşamalar”
28 Mart 2009 Cumartesi Saat 19:00
Kitabevi binası
Haksöz-Haber
Almanya
|
